Posted in Հետաքրքիր է իմանալ...

«Этническая психология» գրքի թարգմանություն

Հայերը Սևծովյան շրջանում, Բութանիայում ու Թրակիայում․ համառոտ պատմություն«Этническая психология» գրքի թարգմանություն

Գլուխ Առաջին.  Առարկան, մեթոդոլգիան և էթնիկ հոգեբանության խնդիրներն իբրև գիտություն

Խնդիրը. էթնիկ հոգեբանության և այլ գիտությունների առարկայի առանձնահատկությունները, էթնոհոգեբանության մեթոդաբանությունը, էթնոհոգեբանության խնդիրների յուրահատկությունները, որպես գիտելիքի ինքնուրույն ոլորտ, էթնոհոգեբանության կապն այլ գիտությունների հետ:

Ի գիտութուն: Տարբեր էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչների հոգեբանությունն ուսումնասիրում են  շատ գիտություններ: Շատ հաճախ նրանք թույլ են տալիս հոգեբանական ֆենոմենների չափից դուրս ազատ կամ ուղղակի ոչ ճշգրիտ մեկնաբանություն: Բացի դրանից, մարդկանց ազգային հոգեբանությունը պետք է ուսումնասիրվի և գիտակցվի հոգեբանական, այլ ոչ թե այլ օրինաչափությունների հիման վրա:

1.1  Էթնոհոգեբանության առարկայի և այլ գիտությունների տարբերությունը

Էթնիկ հոգեբանությունն ինքնուրույն, բավականին երիտասարդ և միաժամանակ գիտելիքի դժվար ոլորտ է, առաջացել է այնպիսի գիտությունների միաձուլումից, ինչպիսիք են՝ հոգեբանությունը, սոցիոլոգիան (փիլիսոփայությունը), մշակութաբանությունը, ազգագրությունը, որոնք այս կամ այն չափով ուսումանսիրում են մարդու կամ մարդկանց խմբերի ազգային հոգեբանության առանձնահատկությունները:

Փիլիսոփայությունը (հուն. phileo-սիրում եմ + sophia-իմաստություն), լինելով օրորոցը, որից դուրս են եկել մյուս բոլոր գիտությունները, մեթոդաբանորեն և տեսականորեն մասամբ իմաստավորում է հիմնականում էթնիկ խմբերի և նրանց ներկայացուցիչների հոգեբանական յուրահատկությունը, նախ և առաջ ազգերի, և բացահայտում է մարդկանց ներքին ու ազգամիջյան փոխազդեցության և հաղորդակցության վրա դրա ազդեցության առանձնահատկությունները: Ազգերի ու ազգամիջյան հարաբերությունների հայրենական տեսության ներկայացուցիչները և նրանց շատ գործընկերներ արտերկրում վաղուց արդեն ճանաչում են ազգային բնավորության առանձնահատկությունների և դրանց հատուկ համադրության առկայությունը (որոնք արտահայտվում են հոգեբանական կառուցվածքում), այս կամ այն էթնիկ համայնքի անդամների մոտ, որոնք ակտիվորեն արտահայտվում են իրենց գործունեության և վարքագծի մեջ:

Սոցիոլոգիան (լատ. societas-հասարակություն + հունական. logos-գիտություն, ուսուցում) և մշակութաբանությունը (լատ. cultura-զարգացում + հունական. logos-գիտություն, ուսուցում), իրենց հերթին, միշտ ուսումնասիրել են ազգային խմբերի որակական հատկանիշները, որպես սոցիալական և մշակութային ընդհանրություններ, մշակել են դրանց զարգացման սոցիոլոգիական և մշակութաբանական հայեցակարգեր: Ահա թե ինչու նրանք չէին կարող անուշադրության մատնել նաև այդ երևույթների հոգեբանական բովանդակությունն ու այդ երևույթների բացատրությունը։ Սոցիոլոգիան և մշակութաբանությունն իրենց ուսումնասիրությունների օգնությամբ ձգտում են ցույց տալ տարբեր էթնոսների միջև փոխգործակցության և մշակութային հարաբերությունների ամենատարածված միտումներն ու օրինաչափությունները: <<Ազգերի ճակատագրերը մեծապես որոշվում են ընդհանուր սոցիալական գործընթացների զարգացման և ուղղորդան արդյունքում՝ հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունների, ժողովուրդների սոցիալ-տարածքային շարժունակության, ազգամիջյան և սոցիալական շփումների ինտենսիվության և խորության>>:

Ազգաբանությունը (էթնոլոգիա Հունարենից. ethnos-ցեղ , ժողովուրդ + logos-գիտություն, ուսուցում; ազգագրությունը՝ հունարեն ethnos + grapho — ես գրում եմ) որպես գիտական ոլորտ, ի սկզբանե ուղղված էր տարբեր ժողովուրդների նյութական մշակույթի, ազգակցական համակարգերի, կենսապահովման, դաստիարակության,  սոցիալական և քաղաքական կառուցվածքի ուսումնասիրությանը, նրանց էթնոգենեզի, էթնիկ և միջմշակութային շփումների, էթնոսների վերաբնակեցման, դրանցում տեղի ունեցող դեմոգրաֆիական գործընթացներին, այս կամ այն ժողովրդի մշակութային գծերի (մշակութային փոփոխությունների) համեմատությանը:

Ժամանակակից ազգաբանությունը տրամադրում է ազգագրությանը հայեցակարգային մեքենա:

Իսկ ազգագրությունը, որպես այդպիսին, հիմնականում բնութագրող գիտություն է, և ազգաբանությունը նրա տեսությունն է:

Միևնույն ժամանակ, ազգաբանությունը (ազգագրությունը) չէր կարող չհետազոտել նաև ազգային ավանդույթները, սովորություններն ու ճաշակները, տարբեր էթնոսների ներկայացուցիչների վարքագծի և գործողությունների առանձնահատկությունները։ Այն միշտ ուղղակիորեն բախվել է այդ երևույթների հոգեբանականյուրահատկության հետ, չէր կարող չմեկնաբանել դրա առանձնահատկությունները, որոշ չափով չուսումնասիրել և չնկարագրել այն:

Հոգեբանություն գիտությունը, ինչպես նաև նրա սոցիալական հոգեբանության ոլորտը (լատ. socialis-հասարակական + հունական. psyche-հոգի + logos-գիտություն, ուսուցում)  նպատակ ունեն զբաղվելու մարդկանց ազգային առանձնահատկությունների հոգեկան կոնկրետ վերլուծությամբ, այդ թվում՝ իբրև կոնկրետ սոցիալական խմբերի ներկայացուցիչների և դրանց դրսեւորման ու գործունեության օրինաչափությունների բացահայտմամբ: <<Անհատի ազգային (էթնիկ) պատկանելությունը, — նշում է գ. մ. Անդրեեւան, — սոցիալական հոգեբանության համար չափազանց նշանակալի գործոն է այն պատճառով, որ այն արձանագրում է այն միկրոմիջավայրի որոշակի հատկանիշները, որոնց պայմաններում ձևավորվում է անձը>>: Եվ քանի որ անհատի ազգային առանձնահատկությունների հոգեկանի դրսեւորման շրջանակը բավականին ծավալուն է, օրինաչափորեն ներխուժում է մակրոմիջավայր և, միևնույն ժամանակ, շատ ռելիեֆային ուրվագծվում է հանրային գիտակցության կառուցվածքում (հասարակական լինելիության), օրինաչափորեն առանձնացավ և սկսեց արդյունավետորեն զարգանալ սոցիալական հոգեբանության հատուկ ոլորտ՝ էթնիկ հոգեբանությունը (հունական. ethnos-ցեղ, ժողովուրդ + psyche-soul + logos-գիտություն, ուսուցում):

Դրա հետ մեկտեղ այսօր անմիջական անհրաժեշտություն կա ճշգրիտ հասկանալու մի կողմից հոգեբանության, մյուս կողմից ՝ վերը նշված գիտությունների, առաջին հերթին ազգաբանության (ազգագրության) տարբերության, էթնոհոգեբանական երևույթների էության, բովանդակության և առանձնահատկության դրսևորման և գործունեության։

Հայրենական ազգագրությունը (ինչպես և արտասահմանյան ազգագրությունը), ի հայտ գալով որպես գիտություն, որի նպատակն է վերլուծել և բացատրել տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչների ծեսերը, սովորույթներն ու հավատալիքները, կենսակերպը և կենցաղը, այլ մարդկանց հետ նրանց մշակութային կապերի առանձնահատկությունները, չէր կարող շրջանցել նրանց հոգեբանական բնութագրերը: Ճիշտ է, նրան ավելի շատ պետք է հետաքրքրեին (ինչը, որպես կանոն, և տեղի է ունեցել) ոչ այնքան հոգեբանական, որքան մշակութային առանձնահատկությունը, վերջինիս համակենտրոնացման պատմական փորձը սոցիալական և պատմական արժեքներում, որոնք ձևավորվում են որոշակի ժողովուրդների կյանքի և գործունեության ընթացքում: Ծայրահեղ դեպքում դա կարող էր լինել անհատի պատմա-մշակութային սոցիալականացման, նրան կոնկրետ ազգային ընդհանրության բարքերին ու ավանդույթներին հաղորդակից դարձնելու մեխանիզմը։ պատահական չէ, որ գիտելիքի այս շրջանակներում ձևավորեց գիտական մի ուղղություն, որը կոչվում է էթնոսոցիոլոգիա:

Այդպես էլ իրականում եղել է, սակայն ազգագրագետներն ակտիվորեն ձեռնամուխ եղան նաև ուղեկցող խնդիրների, մասնավորապես հոգեբանական խնդիրների ուումնասիրմանը, որոնք իրենք, սակայն, չէին կարող ճիշտ որոշել, քանի որ վերջիններս վերաբերում էին բոլորովին այլ մեթոդաբանության ոլորտի, որակապես այլ երևույթների գործունեության առանձնահատկություններին։

Հենց այն պատճառով, որ սոցիալական և մշակութային առանձնահատկությունը միշտ եղել է ազգագրության ուսումնասիրության առարկան, ինչը չէր կարող չուսումնասիրվել նրա կողմից նույնիսկ ռուսական պատմության այն ժամանակահատվածներում, երբ ազգերի կյանքի ճիշտ իմաստավորումը խիստ արգելքի տակ էր (օրինակ, անհատի կուլտի տարիներին), գիտության այս ճյուղը շատ ավելի վաղ, քան մյուս բոլորը, իր շահերից ելնելով  սկզբում սկսեց ուսումնասիրել ընդհանուր առմամբ ազգային, իսկ հետո նաև մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները։

Սակայն ազգագրագետների մոտեցումները էթնոհոգեբանական երևույթների էության ընկալմանը  հիմնվում են մարդկանց անհատական և հասարակական գիտակցության դրսևորման սոցիոլոգիական և մշակութային, այլ ոչ թե հոգեբանական օրինաչափությունների գիտելիքների եւ հաշվառման վրա, ինչը թույլ չի տալիս վերջնական արդյունքում մեթոդաբանորեն շատ ճշգրիտ և գործնականում ճիշտ ընկալել դրանց ձևավորման, դրսևորման և գործունեության բուն հոգեբանական էության եւ մեխանիզմների բովանդակությունը: Այստեղից միշտ չէ, որ ճիշտ պատկերացումներ են ձևավորվել էթնիկ ներկայացուցիչների ընդհանրությունների հոգեբանական ակտիվության գնոսեոլոգիական ասպեկտի մասին, երբ նրանց արտաքին աշխարհի ընկալումը, մտավոր-ճանաչողական գործընթացները, անձի որոշակի հոգեբանական հատկությունները և համատեղ վարքագիծը գիտակցաբար և առանց բավական համոզիչ հատուկ հետազոտությունների զրկվում են ազգային առանձնահատկություններից՝ որոշ գիտնականների կողմից կամ մեկնաբանվում են ոչ հոգեբանորեն:

Ազգային-հոգեբանական երևույթների ուսումնասիրման և վերլուծության մեջ հայրենական հոգեբանական գիտության ներկայացուցիչների ակտիվ ներգրավումը որոշ չափով խախտեց այդ դիրքորոշումը, սակայն, այնուամենայնիվ, այն հաճախ ջրբաժան է հանդիսանում էթնիկ երևույթների նկատմամբ սոցիոլոգիական և հոգեբանական մոտեցումների միջև: Անխոս, հոգեբանությունը պետք է իր տեսության և կոնկրետ կիրառական հետազոտությունների մեջ հավաքագրի այն գտածոները և ձեռքբերումները, որոնք տեղ են գտնում գիտելիքների այլ ոլորտներում:

Այդպես էլ իրականում տեղի է ունենում։ Հայտնի է, որ արտերկրում նշված մոտեցումները, մի կողմից, նույնպես տեղ են գտնում, իսկ մյուս կողմից ՝ դրանք արդեն զգալիորեն տարանջատված են միմյանցից, օգտագործվում են զուտ կիրառական նպատակներով։ Միանգամայն ակնհայտ է, որ բացատրելու համար երևույթների էությունը և առանձնահատկությունը, որոնք, իրենց բովանդակությամբ, հոգեբանական են և, բացի այդ, հոգեբանության ուսումնասիրության առարկան կազմող բաղադրիչների, վերջինս պետք է հիմնված լինի հենց հոգեբանական օրինաչափությունների վրա: Իսկ այս երևույթների ուսումնասիրության սոցիոլոգիական և ազգագրական մոտեցումները կարող են միայն լրացնել դրանց ծագման, գործոնների և ձևավորման աղբյուրների մասին գիտական պատկերացումները, այլ ոչ թե վերին ատյանի ճշմարտություն դառնալ:

Իհարկե էթնիկ հոգեբանությունը պետք է զարգանա այլ գիտությունների հետ սերտ համագործակցությամբ։ Նրանց հետ նրա փոխգործակցությունը պայմանավորված է բազմաթիվ հետազոտողների ջանքերի միավորման անհրաժեշտությամբ ՝ ի շահ նման առարկայի ուսումանսիրման՝ երևույթների, որոնք էթնիկ ընդհանրությունների կազմում մարդկանց փոխգործակցության, շփման, փոխհարաբերությունների և վարքագծի հետեւանք են:

Ազգաբանությունը (ազգագրությունը) և սոցիոլոգիան օգնում են հոգեբաններին. մեթոդաբանորեն ճիշտ և համակողմանիորեն ավելի գրագետ իմաստավորել ազգային տարբեր խմբերի ներկայացուցիչների կարիքները, արժեքային կողմնորոշումները, տրամադրությունները, զգացմունքները, ավանդույթները, սովորություններն ու բարքերը, գիտակցել, թե ինչպես են դրանք ազդում և ինչ հարաբերակցության մեջ են գտնվում մարդկանց ազգային-հոգեբանական ռանձնահատկությունների հետ, ինչպես են վերջիններս դրսևորվում են իրենց սոցիալական և մշակութային կյանքի ընթացքում: Այդ կապակցությամբ սոցիոլոգների և ազգագրագետների հետազոտության առարկա են հանդիսանում ոչ թե բուն ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները, որոնք տարբերում են մյուսներից, այլ սոցիոմշակութային երևույթները՝ ժողովուրդների նյութական մշակույթը, կառուցվածքը, ազգակցությունը և կենսապահովման համակարգը, ինչպես նաև ներխմբային և միջխմբային էթնիկ հարաբերությունների սոցիալական առանձնահատկությունները:

Պատմությունը հոգեբաններին հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ մեկնաբանել այս կամ այն էթնիկ համայնքների ներկայացուցիչների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ձևավորման գործոններն ու աղբյուրները, ճիշտ գնահատել այդ մարդկանց հոգեբանության կոնկրետ դրսևորումների ձևավորումը, գործունեությունը և վերափոխումը դրանց զարգացման տարբեր պատմական փուլերում:

Միևնույն ժամանակ, այս և այլ գիտությունները, ինչպիսիք են մանկավարժությունը (հունարեն. paidagogike-երեխաների դաստիարակության գիտություն), քաղաքագիտությունը (հունարենից՝ politike-պետության կառավարման արվեստը + logos-գիտություն, ուսուցում), հոգեբանների հետազոտությունների արդյունքների կարիքն ունեն, քանի որ առանց դրանց չեն կարող ճիշտ բացատրվել իրենց սեփական շահերի բնագավառներին վերաբերող կոնկրետ երևույթները: Այսպես, քաղաքագիտությունը էթնոհոգեբանների օգնությամբ կարող է ավելի ճշգրիտ նկարագրել կոնկրետ ազգային տարածաշրջաններում քաղաքական գործընթացների ծագման առանձնահատկությունները, որը մեծապես կախված է այնտեղ ապրող ազգաբնակչության ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների դրսևորման ինքնատիպությունից։ Իսկ  մանկավարժներին էթնոհոգեբանությունը կարող է հուշել, օրինակ, դաստիարակչական միջոցառումների ավելի հարմար բովանդակություն, քանի որ այն հիմնականում որոշվում է կոնկրետ էթնիկ համայնքի ազգային փորձի առանձնահատկություններով։

Բացի այդ, ներկայումս կոնկրետ գիտություններից առանձնացել են գիտելիքների կիրառական ճյուղերը, որոնք ուղղված են բազմաթիվ սոցիալական երևույթների և գործընթացների ազգային առանձնահատկությունների ուսումնասիրմանը, առանց որոնց հետազոտությունների արդյունքների վերլուծության էթնիկ հոգեբանությունը չի կարող գոյատևել: Միևնույն ժամանակ, գիտելիքների այդ ճյուղերը տարբերվում են իրենց առարկայով և, համապատասխանաբար,  հետազոտությունների առանձնահատկություններով:

Այսպիսով, էթնոսոցիոլոգիան (հունարեն): ethnos-ցեղ, ժողովուրդ + լատ. societas-հասարակություն + հունական. logos-գիտություն, ուսուցում), գիտական կարգը, որը ստեղծվել է սոցիոլոգիայի և ազգագրության միաձուլումից, զբաղվում է տարբեր էթնիկ համայնքներում տեղի ունեցող սոցիալական երևույթների ուսումնասիրությամբ: Այս գիտության որոշ ներկայացուցիչներ, ինչպես արդեն ասվել է, կարծում են, որ այն պետք է հետազոտի ազգային գիտակցությունը և ինքնագիտակցությունը, մարդկանց էթնոհոգեբանական առանձնահատկությունները, որոնք դրսևորվում են ազգային հարաբերություններում, միջանձնային սոցիալական փոխազդեցության մեջ, շփումներում և վարքագծում, այսինքն՝ ընդգրկում է էթնիկ հոգեբանության առարկայի մեծ մասը: Իրականում շատ հաճախ այդ գիտության ներկայացուցիչները “սոցիալական” և “հոգեբանական” հասկացությունների միջև հստակ սահման չեն տեսնում և չեն ձգտում դրանք բացատրել համապատասխանաբար սոցիոլոգիական և հոգեբանական օրինաչափություններով, որպես կանոն, դրանք խառնելով։

Էթնոմշակութաբանություն ( հունարեն;. ethnos-ցեղ, ժողովուրդ + լատ. cultura-զարգացում + հունական. logos-Գիտություն, ուսուցում), մշակութաբանական գիտության ճյուղ է, որը մշակութային միջավայրի ազդեցությունը համարում է ազգերի էթնոհոգեբանական բնութագրերի որոշիչ գործոն: Նրա կարծիքով՝ մշակույթը սկսվում է նրանից, որ մարդկանց վարքագծի վրա սահմանափակումներ

են դրվում, քանի որ մշակութային միջավայրի ամբողջականությունը ենթադրում է վարքագծի միասնական կանոնների մշակում, ընդհանուր ազգային հիշողության, մեկ էթնոսի ներկայացուցիչների մոտ աշխարհի միասնական պատկերի առկայություն: Պատմական զարգացման գործընթացում Յուրաքանչյուր ժողովուրդ ստեղծում է մշակութային արժեքների սեփական միատարր համակարգ, որն իր անդամների կողմից օգտագործվում է իր էթնիկ գիտակցությունը արտահայտելու համար:

Մշակութային մարդաբանություն (լատ. cultura-զարգացում + հունական. anthropos — մարդ + logos-Գիտություն, ուսուցում) — գիտության ճյուղ է, որն առաջացել է մշակույթի և ազգագրության (սոցիալական մարդաբանության) հանգույցի վրա: Զբաղվում է մարդու ուսումնասիրությամբ, որպես տարբեր մշակույթների, ազգային համայնքների ներկայացուցիչ: Մշակութային մարդաբանությունը հետազոտում է անհատին որպես որոշակի էթնիկ խմբի անդամ, դիտելով վերջինիս որպես մի ամբողջ մշակույթի մաս, որը հասկացվում է որպես այս կամ այն ժողովրդին, հասարակությանը բնորոշ ապրելակերպ:

Էթնոհոգեբանիկա (Հուն. ethnos — ցեղ, ազգ + paidagogike – երեխաների դաստիարակության գիտություն) — մանկավարժական գիտության ճյուղ, որը զբաղվում է. 1) կոնկրետ ժողովուրդների համար ավանդական նպատակների, խնդիրների, մեթոդների, դաստիարակության և ուսուցման մեթոդների և եղանակների ուսումնասիրությամբ, 2) տարբեր ժողովուրդների ուսուցման և դաստիարակության առանձնահատկությունների համեմատական ուսումնասիրությամբ, 3) ազգային հոգեբանության ազդեցության վերլուծությամբ այս կամ այն էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների ուսուցման և դաստիարակության վրա, 4) Հաշվի առնելով այդ գործընթացի օրինաչափությունները մանկավարժական և ուսուցողական ազդեցության կազմակերպման և իրականացման Ազգադավությունը սերտորեն կապված է էթնիկ հոգեբանության հետ։

Ethnopsiholingvistika (հունական # 945;) ethnos-ցեղ, ժողովուրդ + psyche-հոգին + լատ. lingua-լեզու) լեզվաբանական գիտության ճյուղ է, որը, որպես էթնոսի հոգեբանության ձևավորման հիմնական գործոն, ուսումնասիրում է իր լեզվի և մտածողության ազդեցությունը, որոնք կուտակում և արտացոլում են էթնոսի պատմական փորձը: Այս գիտության ներկայացուցիչների կարծիքով, ցանկացած լեզու սերտորեն կապված է հասարակական գիտակցության էթնիկ, իրավական, կրոնական ձևերի հետ, որոնք զգալի էթնիկ բեռ են կրում իրենց մեջ: Բացի այդ, ենթադրվում է, որ ֆունկցիոնալ առումով լեզվի կառուցվածքը որոշում է կոնկրետ ազգային համայնքի ներկայացուցիչների մտածողության կառուցվածքը, և լեզվի (խոսքի) առանձնահատկությունն ազդում է իրենց մտավոր գործընթացների զարգացման առանձնահատկությունների վրա:

 

1.2. Առարկան, Էթնիկ հոգեբանության հիմնական հասկացությունները և կատեգորիաները

Էթնիկ հոգեբանության առարկան, որպես գիտելիքի ինքնուրույն ճյուղ, տարբեր էթնիկ համայնքների ներկայացուցիչների հոգեբանության դրսեւրման եւ գործունեության առանձնահատկության ուսումնասիրությունն է: Սակայն այս գիտությունը, ինչպես արդեն ընդգծվել է, ձևավորվել է դրա բովանդակության տարբեր տեսակետների և հիմնական երևույթների ազդեցության ներքո, որոնք նա պետք է ուսումնասիրի: Բացի այդ, նրա գործածության մեջ են մտել մարդկանց առօրյա կյանքից փոխառված, շատ հաճախ հստակ արտահայտված, իմաստ չունեցող և ճշգրիտ գիտահոգեբանական նկարագրության չենթարկվող հասկացությունները։

Երկար ժամանակ ազգային հոգեբանության համընդհանուր ճանաչում ունեցող կատեգորիա էր համարվում հոգեբանական արխիվ հասկացությունը, որը սկիզբ է առնում առօրյա կյանքից։ Միևնույն ժամանակ, լինելով կիսատ, այն դեռ լցված չի իրական բովանդակությամբ. «…Ազգի հոգեբանական արխիվ” հասկացությունը բավականին դժվար է ենթարկվում բժշկական սահմանման”, — ընդգծում է Գ.Մ. Անդրեևան: — Հետեւաբար, էթնոհոգեբանության մեջ մի շարք փորձեր են արվում գտնել այս հասկացության այնպիսի համարժեքներ, որոնք ավելի մատչելի կլինեն էմպիրիկ հետազոտություններում դրանք օգտագործելու համար: Որպես “ազգի հոգեբանական արխիվ”-ի հոմանիշ օգտագործվում են “ազգային բնավորություն”, “ազգային ինքնագիտակցություն”, “ազգային հոգեբանություն” հասկացությունները։ Սակայն, ներդրումը բազմաթիվ

նման հասկացությունների չի ուղղում գործը և միայն կատարում է անթույլատրելի տերմինաբանական տարբերությամբ “:

Նույնիսկ այս դիտարկումներից մեկի օրինակով հայտնի ռուս սոցիալական հոգեբան, որը շատ առումներով ճիշտ է արտացոլում էթնիկ հոգեբանության կատեգորիկ ապարատի հետ կապված իրավիճակը, լավ երևում է մեթոդաբանական կազուսը, որին բախվում է տվյալ գիտությունը: Փոխարենը, ի սկզբանե, օգտագործելով կոնկրետ ուսումնասիրություններ՝ ուսումնասիրել և էթնոհոգեբանական երեւույթների բովանդակության էությունը հասկանալ է պետք, ապա դրա հիման վրա կառուցել ճիշտ հայեցակարգը, վերջինս առանց բավարար հիմքերի նախապես պայմանավորված է կոշտ սխեմայի՝ “ազգի հոգեբանության արխիվ”, որի բովանդակությունը պարզվում է ամորֆ, ոչ հստակ և հակասական է:

Սա է պատճառը, որ կառուցվածքն էթնոհոգեբանական երևույթների, լրացնելով այն կոնկրետ բովանդակությամբ դեռ զգում ենք ազդեցությունը երկու միտումների: Դրանցից առաջինը կայանում է նրանում, որ այդ կառույցի տարրերի համակարգում ընդգրկվում են բաղադրիչները, որոնց մասին պատկերացումները վերցված են ընդհանուր և սոցիալական հոգեբանությունից ՝ բնավորություն, զգացմունքներ, կամք և այլն ։ Երկրորդ միտումը ենթադրում է ազգային հոգեկանի որոշակի ընդհանուր և հատուկ առանձնահատկությունների, էթնոհոգեբանական երևույթների բովանդակության և դրսևորման ձևեր կազմող մարդկանց ազգային բնույթի ուսումնասիրությունը:

Մեր կարծիքով, երկու միտումները արժանի են լուրջ վերաբերմունքի, անշուշտ՝ պետք է հաշվի առնել: Այնուամենայնիվ, նրանք դեռեւս

բավականաչափ իմաստավորված չեն, որքան էլ միմյանցից անկախ լինեն: Իսկ իրականում նրանց կարելի է ստիպել “աշխատել”՝ ի շահ ընդհանուր գործի, քանի որ նրանք չեն ժխտում մարդու կողմից իրապես գոյություն ունեցող, դրսևորվող և գիտակցված ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները։

Դա կարելի է անել, եթե, ճիշտ մտածելով ելակետային դիրքերը, միավորենք արդեն եղած պատկերացումների մեջ։ Իսկապես, առաջին միտման շրջանակներում հիմնականում վիճելի է էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների հոգեբանության համակարգաստեղծ տարրերի առկայությունը, ինչպիսիք են ազգային խառնվածքը, ազգային բնույթը և այլն: Վերջիններիս գործառույթներն ինքնին ենթադրում են կոնկրետ բաղադրիչների՝ ենթահամակարգերի առկայություն, ազգային բնավորության և խառնվածքի, ազգային որոշակի զգացողությունների գիծ և այլն։ Ազգային հոգեբանության ընդհանուր բնութագրերը, որոնց վրա շեշտը դրվում է երկրորդ միտման վրա, Այժմ արդեն որոշակի վերապահումներով համապատասխանում են առաջին միտման ենթահամակարգային տարրերի շրջանակներում: Այլ բան է, որ նրանց համար շատ դժվար է դասակարգել միասնական հիմունքներով, քանի որ երկու դեպքում էլ անունները վերցված են ընդհանուր հոգեբանության հոգեբանական երևույթների մասին ընդհանրացնող հասկացությունների զինանոցից, որոնք ուղղված են տարբեր բաղադրիչների, դրանց բաղադրիչների դրսևորմանը՝ էմոցիոնալ, ճանաչողական, կամային և այլն: Բոլոր նման հակասությունները հանվում են, Եթե գիտական շրջանառության մեջ դրվի էթնիկ հոգեբանության հիմնական կատեգորիա՝ ազգային-հոգեբանական

առանձնահատկությունները՝ ինչը թույլ է տալիս, մի կողմից հենց այդ առանձնահատկություններն էլ հետագայում նույնականացնել՝ կախված այն տեսակից, որը նրանց ծնում է։ Կարելի է խոսել, օրինակ, մոտիվացիոն-ֆոնային, ինտելեկտուալ-ճանաչողական, հուզական, կամային և հաղորդակցական ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների մասին ։

Մյուս կողմից, միանգամայն ակնհայտ է՝ ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները հասարակական գիտակցության և հասարակական կենցաղում իրապես ներկա սոցիալ-հոգեբանական-տրամաբանական ֆենոմեններն են, որոնց առկայությունը պարտավոր են ճանաչել և սոցիոլոգիան, և ազգագրությունը, քանի որ այդ երկու գիտությունները, արձանագրելով հասարակության տարբեր խմբերի էթնիկ յուրատեսակ բնութագրերի գոյությունը, պետք է համաձայնվեն նաև այդ խմբերի ներկայացուցիչների հոգեբանության առանձնահատկությունների գործառման իրողության հետ:

Փաստորեն, նման բան վաղուց տեղի է ունենում, քանի որ և սոցիոլոգիան, և ազգագրությունն արձանագրում են, նույնիսկ որոշ չափով ուսումնասիրում են տարբեր ընդհանրությունների հոգեբանության յուրահատկությունը: Ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները, միևնույն ժամանակ, հանդիսանում են հոգեբանության համամարդկային հատկությունների գործունեության յուրահատուկ ձև:

Միևնույն ժամանակ ներկայացվում է, որ “ազգային-հոգեբանական առանձնահատկություններ” տերմինն ավելի ճշգրիտ է։ Դա չի նշանակում, որ բոլոր ազգագրական խմբերից գլխավոր ուշադրության կենտրոնում են

հայտնվում միայն ազգերը, որոնք որպես էթնիկ ընդհանրությունների տեսակներ դասավորվել են պատմական զարգացման համեմատաբար ուշ փուլում։ Ընդհակառակը, մենք այն կարծիքին ենք, որ “ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները” հասկացությունը պետք է արտացոլի իր անվան մեջ բոլոր էթնիկ խմբերի, այլ ոչ թե միայն ազգերի հոգեբանության զարգացման բարձրագույն աստիճանը: Հետազոտել այդ առանձնահատկությունները, նշանակում է բացահայտել ցանկացած էթնոս ներկայացուցիչների հոգեբանության էությունը, առաջին հերթին տեսնել նրա ազգային, այսինքն ‘ վերջնականապես ձևավորված, այլ ոչ թե էթնիկ առանձնահատկությունը, քանի որ ՊՈՍ-սառույցը ենթադրում է ոչ թե ընդհանրացման ամենաբարձր մակարդակը, որը բնորոշ է այս կամ այն ընդհանրության առանձնահատկությանը:

Եվ վերջապես, անհրաժեշտ է հիշել ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ևս երկու առանձնահատկությունների մասին, որոնք կարևոր են դրանց գործնական իմաստավորման համար։ Մի կողմից ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների գերադասելի հատկությունը չի նշանակում, որ ժողովուրդների հոգեբանության մեջ էթնոսպեցիֆիկ գծերը գերակայում են։ Ընդհակառակը, դրանք հիմնված են մեկ ընդհանուր հոգեբանական հիմքի վրա։ Մյուս կողմից, այս կամ այն ժողովրդի ազգային հոգեբանության յուրահատկությունն արտահայտվում է ոչ թե ինչ-որ անկրկնելի հոգեբանական գծերով, այլ ավելի շուտ դիֆերենցիալ զուգակցությամբ, որը մարմնավորվում է պատմական ավանդույթներով, որոնք սահմանում են սոցիալականացման ընթացքում մարդկանց արձագանքների և վարքագծի որոշակի ձևեր։

Այսպիսով, էթնիկ հոգեբանությունը գիտությունն է, որն ուսումնասիրում է մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների զարգացման և դրսևորման օրինաչափությունները, որպես էթնիկ հստակ ընդհանրությունների ներկայացուցիչներ, որոնք տարբերում են դրանք իրարից։ Այն իր հերթին սոցիալական հոգեբանության ոլորտ է, և հիմնված է ոչ միայն հոգեբան գիտնականների, այլև սոցիոլոգների, ազգագրագետների, փիլիսոփաների կողմից իրականացվող հետազոտությունների վրա։ Մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները հասարակական գիտակցության իրապես գոյություն ունեցող, ակտիվ գործող և հստակ գիտակցված երևույթներ են, որոնք ունեն իրենց ուրույն հատկությունները, դրսևորման յուրօրինակ մեխանիզմներ և մեծ ազդեցություն են թողնում մարդկանց վարքագծի և գործունեության վրա:

Էթնիկական հոգեբանությունը և այն ներկայացնող գիտնականները զբաղվում են կիրառական հետազոտություններով, որոնք, կախված նրանից, թե ով է իրականացնում դրանք, կարող են լինել երկու տեսակ:

Նախ, հոգեբանները զբաղվում են մարդկանց բուն ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությամբ, որպես կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների, անկախ այն հանգամանքից, թե արդյոք այդ առանձնահատկությունները բնածին են կամ ձեռք են բերվել անհատի սոցիալականացման, ինչպես նաև դրանց դրսևորման և գործունեության օրինաչափությունների ընթացքում: Ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները ձևավորվում են և ֆիլոգենեզում, և օնտոգենեզում, հետևաբար, ունեն ամենաանմիջական կապը նաև մարդու հոգեկանի ընդհանուր

զարգացման հետ Էթնիկ հոգեբանության հետազոտությունների հնարավոր ուղղությունների ընդհանուր ցանկը պետք է արտացոլի նաև ավանդական հոգեբանական խորագիրը՝ ներառյալ, որպես մտավոր-ճանաչողական գործընթացներ, էմոցիոնալ-կամային երևույթներ, մարդկանց փոխազդեցության և վարքի խմբային ձևերի հոգեբանական յուրահատկությունը, ինչպես նաև ազգային յուրահատուկ կարիքները, շահերը, արժեքային կողմնորոշումները:

Երկրորդ՝ սոցիոլոգներն ու ազգագրագետները հիմնականում էթնոմշակութային հետազոտություններ են իրականացնում։ Նրանց առարկան ոչ թե բուն ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն է, որոնք տարբերում են մի քանիսին մյուսներից, այլ մշակութային պահանջմունքների ու ավանդույթների, հստակ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների վարքագծի ու կյանքի սոցիալական կարծրատիպերի ազգային ինքնատիպությունն է։

1.3. Էթնիկ հոգեբանության մեթոդաբանությունը, որպես գիտություն

Էթնիկ հոգեբանության մեթոդաբանությունն առավել ընդհանրական պատկերացումներ է այդ գիտության գաղափարական դիրքորոշումների, նրա կողմից կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ճանաչողության և իմաստավորման հիմնական օրինաչափությունների մասին: Ազգային հոգեբանության մեթոդաբանությունը որոշվում է մի կողմից՝ նրա առարկայի յուրօրինակությամբ, մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները հաջողությամբ ուսումնասիրելու համար պետք է ճիշտ պատկերացնել դրանց բովանդակությունը, կազմավորման և գործունեության օրինաչափությունները, հասարակական գիտակցության այլ տարրերի հետ հարաբերակցությունը։ Մյուս կողմից, միայն ազգային հոգեբանության զարգացման իրական առանձնահատկությունների և օրինաչափությունների ճանաչումն է օգնում որոշել և օգտագործել այն մեթոդները, որոնց միջոցով այն կարող է արդյունավետորեն ուսումնասիրվել:

Սովորաբար տարբերում են էթնիկ հոգեբանության մեթոդաբանության երեք մակարդակները։

Ընդհանուր մեթոդաբանությունն ապահովում է առավել ճիշտ պատկերացումներ օբյեկտիվ աշխարհի զարգացման առավել ընդհանուր օրենքների, նրա ինքնատիպության և բաղադրիչների, ինչպես նաև դրանում էթնիկ հոգեբանությունն ուսումնասիրող երևույթների տեղի և դերի մասին: Ազգի հոգեբանական գիտության ընդհանուր մեթոդաբանությունը բխում է նրանից, որ՝

∙ մեզ շրջապատող աշխարհը նյութական է (կախված է հարցից)

∙ նյութը առաջնային է՝ և գիտակցությունը, և հոգեբանությունը երկրորդական են

∙ նյութի տարբեր տեսակները շարունակական շարժման, զարգացման և փոխազդեցության մեջ են

∙ նյութի շարժումն ու փոխգործակցությունը որոշում են բոլոր հասարակական-հոգեբանական երևույթների (այդ թվում ՝ ազգային-հոգեբանական երևույթների) և մարդկանց սոցիալական (ազգային) ակտիվության որակական առանձնահատկությունները

∙ փոխազդեցությունը շարժման և զարգացման օբյեկտիվ, ունիվերսալ ձև է, որը սահմանում է ցանկացած նյութական համակարգի, այդ թվում՝ սոցիալական (էթնիկ) խմբերի գոյությունը և կառուցվածքային կազմակերպումը

∙ մարդկության պատմության մեջ փոխգործակցությունը եղել է գոյության, մարդկանց ամբողջ կյանքի, որպես բարձր կազմակերպված կենդանի էակների ստեղծման և հետագա զարգացման սկզբնական ձևը՝ նրանց միջև տարբեր ձևերի և շրջակա իրականության միջև կապերի ճյուղավորված համակարգով

∙ միայն մարդու ֆիլոգենետիկ էվոլյուցիայի ընթացքում այլ անհատների հետ նրա փոխգործակցությունը վերածվել է մարդկանց լիարժեք, բազմամակարդակ և բազմաֆունկցիոնալ համատեղ գործունեության

∙ մարդկանց փոխգործակցության արդյունքում ծնվում են նաև բոլոր <<սոցիալական>>, այսինքն՝ հասարակական (այդ թվում ՝ ազգային) հարաբերությունները

∙ բազմաթիվ հասարակական հարաբերությունների բնույթն ու բովանդակությունը մեծապես պայմանավորված են հենց փոխգործակցության առանձնահատկություններով ու հանգամանքներով, այն նպատակներով, որոնք հետապնդվում են կոնկրետ մարդկանց կողմից իր գործընթացում, ինչպես նաև այն դիրքով, որը նրանք զբաղեցնում են հասարակության մեջ

∙ հասարակական հարաբերությունների բոլոր տեսակներն իրենց հերթին ներթափանցում են մարդկանց հոգեբանական հարաբերությունները, Այսինքն՝ սուբյեկտիվ կապերը, որոնք առաջանում են իրենց փաստացի փոխազդեցության արդյունքում և ուղեկցվում են արդեն տարբեր զգացմունքային և այլ փորձառություններով (համակրանքներով և հակակրանքներով), որոնք ներգրավված են

∙ որպես անհատների նյութական և հոգևոր կյանքի, նրանց պատմական զարգացման արդյունք ձևավորվում է մարդկանց հասարակական (այդ թվում նաև ազգային) գիտակցությունը, որն իրենից ներկայացնում է նրանց սոցիալական կեցության, հասարակական և հոգեբանական հարաբերությունների արտացոլումը

∙ մարդկանց հասարակական գիտակցությունը, սոցիալական և հոգեբանական հարաբերությունները տրվում են հոգեբանական գիտության կողմից մշակված հետազոտության հատուկ մեթոդների միջոցով համապարփակ ուսումնասիրության և իմաստավորման

Ազգային հոգեբանության հատուկ մեթոդաբանությունը թույլ է տալիս վերջինիս ձևակերպել իր սեփական (ներհանրապետական) օրենքներն ու օրինաչափությունները, որոնք վերաբերում են այն երևույթների ձևավորման, զարգացման և գործունեության ինքնատիպությանը, որոնք

նա ուսումնասիրում է: Էթնիկ հոգեբանության հատուկ մեթոդաբանություն են հանդիսանում հոգեբանական գիտության մեթոդաբանական սկզբունքներն ընդհանրապես, որոնցով այն պետք է առաջնորդվի ազգային-հոգեբանական ֆենոմենների վերլուծության ժամանակ։

Դետերմինիզմի սկզբունքը ցույց է տալիս ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների պատճառական պայմանավորվածությունը սոցիալական և այլ, այդ թվում ՝ համահոգեբանական, այս կամ այն էթնիկ ընդհանրության ձևավորման գործընթացի վրա ազդող գործոններով, որոնք էլ որոշում են այդ պարտականությունների գործունեության առանձնահատկություններն ու դրսևորումները։ Սա է պատճառը, որ կոնկրետ էթնոհոգեբանական ֆենոմենը ճիշտ ընկալելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ դրա ծնած կոնկրետ պատճառներն ու պայմանները:

Գիտակցության և գործունեության միասնականության մեթոդաբանական սկզբունքը զինում է էթնոհոգեբանությանը էթնոհոգեբանական ֆենոմենների դրսևորման էության ճիշտ ըմբռնումով՝ կախված գործունեության այս կամ այն տեսակի օրինաչափություններից, որում ներգրավված է ազգային ընդհանրության ներկայացուցիչը: Մի կողմից ակնհայտ է, որ կոնկրետ գործունեության ընդհանուր օրինաչափությունները նմանություն են ծնում իր սուբյեկտների հոգեբանության դրսևորման մեջ, մյուս կողմից՝ ազգային ինքնագիտակցությունը, իր ծագմամբ յուրատեսակ լինելով յուրաքանչյուր ժողովրդի մոտ, նույնպիսի տարբերություն է մտցնում նաև բուն գործունեության տարրերի, ձևերի և արդյունքների մեջ։

Անհատական մոտեցման սկզբունքը պահանջում է ազգային-հոգեբանական ցանկացած առանձնահատկություն ուսումնասիրելիս հաշվի առնել, որ դրանց կրողը միշտ հանդես է գալիս նախ ՝ կոնկրետ անհատականություն, և երկրորդ՝ որոշակի էթնիկ ընդհանրության ներկայացուցիչ, իրեն բնորոշ զգացումներով, մտքերով, ապրումներով և այլն: Հետևաբար, պետք է մշտապես հիշել՝ յուրաքանչյուր մարդու հոգեբանության մեջ առկա է և անձնապես, և ազգային առանձնահատկություն, որոնք դրսևորվում են իրենց համադրության միասնականության և հակասականության մեջ:

Կարելի է խոսել նաև էթնիկ հոգեբանության մեջ սեփական մեթոդաբանական սկզբունքների առկայության մասին, ինչպիսին, օրինակ, հանդես է գալիս մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների վերլուծությանը գնոսեոլոգիական մոտեցման սկզբունքը, որը նպատակաուղղված է մեկ ազգի կամ ժողովրդի զարգացման գործընթացների սոցիալ-պատմական ինքնատիպության մանրակրկիտ ուսումնասիրմանը և համադրմանը, սովորեցնում է մարդկանց հոգեբանության մեջ յուրահատուկ դրսևորումը տեսնել որպես հայտնի տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, մշակութային և հոգեբանական գործոնների ազդեցության օրինաչափ համադրության արդյունք:

Բացի այդ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև էթնոլոգիական գործոնների հաշվառման սկզբունքը: Վերջինը՝ նյութական կյանքի և մարդկանց նյութապաշտ լինելու, դրանց իմաստավորման ժամանակ կարևոր է առաջնորդվել ժողովրդագրական և վիճակագրական օրինաչափություններով, որոնց նրանք ենթարկվում են իրենց

զարգացման մեջ՝ դրանով իսկ ազդելով նաև մարդու հոգեբանության վրա ։

Պետք է հիշել նաև ազգերի բոլոր հոգեբանական բնութագրերի, նրանց ներկայացուցիչների իրավահավասարության և փոխադարձ հարգանքի սկզբունքի մասին յուրաքանչյուր էթնոսի հոգևոր զարգացման հարցերում, որը գիտնականներին ուղղորդում է իրենց հետազոտությունների արդյունքների հետ բավականին զգուշավոր վերաբերմունքի, ենթադրում է որոշակի ժողովուրդների էթնիկ հոգեկանի կոնկրետ հատկանիշների հակադրումից և բացարձակացումից հրաժարում:

Ի վերջո, էթնիկ հոգեբանության մասնավոր մեթոդաբանությունը հանդիսանում է կոնկրետ գիտությամբ տարբեր երևույթների հետազոտման մեթոդների և տեխնիկայի ամբողջություն, որոնք կազմում են առարկան ու դրա վերլուծության օբյեկտը: Մեթոդով սովորաբար ընկալվում է այս կամ այն երևույթի ճանաչողության հիմնական ուղին, իսկ մեթոդաբանության ներքո ՝ մեթոդական, տեխնիկական հնարքների ամբողջություն, որոնք իրենց ինքնատիպությամբ, հետևողականությամբ և փոխկապակցվածությամբ փոփոխում են տվյալ մեթոդը: Մեթոդները, որոնք ունեն ավելի բազմաֆունկցիոնալ բնույթ, միշտ կապված է ուսումնասիրության որևէ կոնկրետ երևույթի: Այս կամ այն երևույթի հետազոտման տեխնիկայով սովորաբար ենթադրվում է այս կամ այն մեթոդիկայի արդյունավետ օգտագործման համար հատուկ հնարքների ամբողջություն (վիճակագրական վերլուծության մեթոդներ, տեղեկատվության հուսալիության վերահսկման մեթոդներ, քանակական բնութագրերի չափման մեթոդներ և այլն):

1.4. Էթնիկ հոգեբանության խնդիրները, որպես գիտություն

Էթնիկ հոգեբանությունը, որպես գիտական հետազոտությունների ոլորտ ունի իր կոնկրետ խնդիրները:

1) Կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ձևավորման գործոնների և աղբյուրների վերաբերյալ տվյալների բազմակողմանի իմաստավորումը և ամփոփումը: Դուք այդ հիմքի վրա ազգերի և ժողովուրդների սոցիալ-քաղաքական, տնտեսական, պատմական և մշակութային զարգացման առանձնահատկությունների երևույթն եք, որն արդյունքում որոշել է նրանց հոգեբանության ծագման, զարգացման և գործունեության յուրօրինակությունը:

2) Ազգային հոգեկանի մոտիվացիոն-ֆոնային ոլորտի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը՝ նպատակ ունենալով վերլուծել և ամփոփել մարդկանց, որպես կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների, արդյունավետ գործունեության և վարքագծի առանձնահատկությունների դրսևորման և հարաբերակցության առանձնահատկությունը (օրինակ Գործարարություն, նախաձեռնողականություն, ջանասիրության աստիճան և այլն), որոնք սահմանում են մարդկանց, որպես կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների արդյունավետ գործունեության և վարքագծի առանձնահատկությունների կարևորագույն ցուցանիշները:

3) Կոնկրետ ազգության մարդկանց ինտելեկտուալ-ճանաչողական ակտիվության ազգային տարբերակված բնութագրերի հետազոտություն, որոնք դրսևորվում են աշխատանքի և այլ գործունեության ընթացքում յուրատեսակ ֆունկցիա ունեցող մարդկանց տրամաբանությանը, աբստրագավորման խորությանը, մտավոր գործողությունների արագությանը, մտավոր գործընթացների կազմակերպմանը, պատկերացումների Կլ-Բինեին, ուշադրության կենտրոնացվածության և կայունության լիարժեքությանը և այլ որակներին:

4) Ազգային զգայարանների, դրանց դինամիկայի և բովանդակության գործունեության և ծագման օրինաչափությունների վերլուծություն

ու բացահայտում՝ կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների հույզերի արտահայտման և էմո-ազգային վարքագծի առանձնահատկությունների հետազոտությունների կազմակերպում և ստացված արդյունքների ամփոփում՝ նրանց հուզական կյանքի օրինաչափություններն արձանագրելու նպատակով:

5) Այս կամ այն ժողովրդի կամ ազգային հոգեկերտվածքի վրա գործող կամային ակտիվության յուրահատուկ վերաբերմունքի ուսումնասիրություն՝ կամային պրոցեսների ընթացքի կայունության ու առանձնահատկությունների բացահայտում, կամային ջանքերի դրսևորման ինքնատիպություն, որոնք ազդեցություն են ունենում ազգի ներկայացուցիչների վարքագծի, գործողությունների և արարքների վրա:

6) Փոխազդեցության, շփման և փոխհարաբերությունների յուրահատուկ ձևերի տեսքով գործող և խմբերում, կոլեկտիվներում սոցիալ-հոգեբանական գործընթացների հոսքի բնույթի, դրանց հիերարխիայի, ավանդույթի և վարքագծի նորմերի վրա ազդեցություն ունեցող մարդկանց ազգային մտավոր պահեստի հաղորդակցության ոլորտի դրսևորման ինքնատիպության ուսումնասիրությունը:

7) Աշխարհի տարբեր ժողովուրդների էթնոհոգեբանական առանձնահատկությունների համեմատական (Cross-մշակութային) ուսումնասիրություն՝ ազգային հոգեկանի գործունեության և դրսևորման առավել ընդհանուր օրինաչափությունների բացահայտման, ինչպես նաև նրանց ներկայացուցիչների հոգեբանական բնութագրերի կազմման բովանդակության և մեթոդիկաների մշակման նպատակով:

8) Կոնկրետ պետություններում հասարակության տարբեր դասերի, շերտերի և դավանանքային խմբերի հոգեբանության տարբերակիչ ազգային առանձնահատկությունների բացահայտում, դրանց զարգացման և գործունեության օրինաչափությունների (ազգային, քաղաքական, սոցիոլոգիական, մշակութային եւ այլն) ուսումնասիրության և ամփոփման նպատակով:

9) Մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների, նրանց աշխարհընկալման, սոցիալական դիրքի և արժեքային

կողմնորոշման վրա էթնիկ գիտակցության և ինքնագիտակցության ազդեցության ուսումնասիրություն:

10) Մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների հաշվառման և օգտագործման կարևորագույն ուղղությունների հիմնավորումը՝ ի շահ նրանց հետ քաղաքական, դաստիարակչական, լուսավորչական, սոցիալական, մշակութային-զանգվածային և խորհրդատվական-ուղղիչ աշխատանքների արդյունավետության բարձրացման:

11) Աշխատանքային, ուսումնական, զինվորականևւ կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների աշխատանքի կազմակերպման և իրականացման բովանդակության ու որակի կատարելագործման ազգային-հոգեբանական նախադրյալների ուսումնասիրությունը:

12) Ձեռնարկությունների ղեկավարների, այլ վարչատնտեսական կադրերի ներկայացուցիչների, մանկավարժական աշխատողների համար գործնական հանձնարարականների մշակում՝ նրանց կառավարման և բազմազգ աշխատանքային, արտադրական և ուսումնական կոլեկտիվների ղեկավարման կատարելագործման նպատակով:

13) Մեր երկրի բազմաթիվ ազգերի և ազգությունների հոգեբանության առանձնահատկությունների, նրա տարբեր տարածաշրջաններում ազգամիջյան հարաբերությունների սոցիալ-հոգեբանական պայմանների և ինքնատիպության, ազգությունների և ազգությունների միջև տնտեսական, քաղաքական և մշակութային համագործակցության ձևերի համակողմանի ուսումնասիրություն:

14) Մեր երկրի տարբեր շրջաններում և այլ պետություններում քաղաքական, ազգային և այլ գործընթացների զարգացման սոցիալական և հոգեբանական կանխատեսում, տարբեր էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների հոգեբանության հատուկ-ֆիկայի հաշվառման, հասարակական կյանքի բնույթի, բովանդակության և առանձնահատկությունների վրա դրա ազդեցության հիման վրա:

Ռուսաստանում էթնոպսիխոլոգիական գիտության առջև ծառացած խնդիրների լուծումը կարող է ստացվել տարբեր ձևերով:

Առաջին, անհրաժեշտ է գիտելիքների այս ճյուղի տեսական և մեթոդաբանական խնդիրների պլանաչափ և մանրակրկիտ մշակման հետագա իրականացումը, այս ոլորտում արդեն իսկ կուտակված հայրենական և արտասահմանյան փորձի ամփոփումն ու զարգացումը:

Երկրորդ, էթնոհոգեբանների հետազոտական գործունեության լայն հնարավորությունները մեր երկրում ապահովում են մեր պետության բազմաէթնիկ ազգամիջյան ընդհանրությունների մեծ քանակի ներկայացուցիչների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը: Նրա ժողովուրդները զգալիորեն տարբերվում են իրենց թվաքանակով, տնտեսությամբ, մշակույթով, ավանդույթներով և հոգեբանությամբ:

Վերջինիս հետազոտությունը լրիվ բավարար չէր, արգելակվում էր անձի պաշտամունքի տարիները և լճացման շրջանը։ Եվ եթե 20-րդ դարում ժամանակին և համակողմանիորեն իրականացվեին ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունն ու հաշվառումը, հաշվի առնվեին մեր հայրենիքի տարբեր էթնիկ համայնքների ներկայացուցիչների կյանքի և գործունեության բոլոր կողմերի վրա դրանց ազդեցության առանձնահատկությունները, ազգամիջյան և ներազգային հարաբերություններին բնորոշ շատ դժվարություններ այսօր կարող էին հաղթահարվել շատ ավելի հեշտ: Այսօր Ռուսաստանի բոլոր գիտնականների և ոչ միայն էթնոհոգեբանների պարտքն է ուսումնասիրել, ամփոփել և ճշգրիտ նկարագրել մեզ մոտ բնակվող ազգերի և ազգությունների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունները և դրանով իսկ նպաստել բազմաթիվ ազգային խնդիրների լուծմանը, տարբեր էթնիկ պատկանելության մարդկանց բարեկամության ու փոխօգնության զարգացմանը:

Երրորդ, էթնիկ հոգեբանության մի շարք խնդիրների լուծումը կարող է իրականացվել այլ գիտությունների հետ համագործակցությամբ, որոնց հետ այն սերտորեն կապված է, քանի որ այն ունի նման օբյեկտ՝ մարդկանց շրջանում տեղի ունեցող երեւույթներ, նրանց փոխգործակցության և շփման գործընթացում ու ազդում է նրանց հոգեբանության վրա:

Ազգագրության հետ համատեղ էթնիկ հոգեբանությունը պետք է հավաքի տեղեկատվություն և իրականացնի տարբեր էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների վարքագծի, գործողությունների և արարքների, ավանդույթների և սովորույթների ազգային առանձնահատկությունների ուսումնասիրություն և իմաստավորում:

Առանց փիլիսոփայության և սոցիոլոգիայի օգնությամբ էթնոհոգեբանները չեն կարող հասնել մեթոդաբանական և տեսական ճշգրտությանն ազգային-հոգեբանական Ֆենոմենների էության ու բովանդակության մեկնաբանման մեջ:

Պատմական գիտության գիտական աջակցությամբ էթնոհոգեբանությունը պետք է ճիշտ իմաստավորի այն գործոններն ու պայմանները, որոնք սահմանել են տվյալ երևույթների ձևավորման ու զարգացման առանձնահատկությունները, որոնք նա ուսումնասիրում է:

Իր հերթին, քաղաքական հոգեբանությունը (Հուն. politike-պետական կառավարման արվեստը + psyche-հոգին + logos-Գիտություն, ուսուցում) – գիտելիքի ոլորտը, որն ուսումնասիրում է հասարակության մեջ քաղաքական գործընթացների ընթացքի հոգեբանական ինքնատիպությունը և դրանց ազդեցությունը մարդկանց գիտակցության և վարքագծի վրա, կարող է օգնել էթնոհոգեբաններին հետևել մեր երկրի տարբեր ազգերի և ազգությունների ներկայացուցիչների ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների դրսևորման ձևերին քաղաքական գործունեության տարբեր ձևերում, տալ նրանց սթափ գնահատական, վերլուծել նրանց ազդեցության ՙՙքաղաքական իմաստը” մարդկանց արարքների և վարքագծի վրա, համակարգված և համակողմանիորեն ամփոփել միմյանց հետ համագործակցող կամ հակամարտող կողմերի սոցիալ-քաղաքական պայմանների և բարոյահոգեբանական ֆոնի հետազոտությունների արդյունքները և այդ հիման վրա երկարաժամկետ քաղաքական կանխատեսումներ անել Ռուսաստանի այս կամ այն ազգային շրջաններում (և արտասահմանում) տիրող իրավիճակի վերաբերյալ:

Էթնիկ հոգեբանությունը քաղաքական հոգեբանության հետ համատեղ կարող է զբաղվել հասարակության մեջ առաջացող սոցիալական երևույթների վերլուծությամբ, մանրակրկիտ ամրագրելով՝

• Ինչպիսի՞ն են ազգային-հոգեբանական առանձնահատկություններն ազդում ընդհանուր զարգացման միտումները քաղաքական մտքի ներկայացուցիչների այս կամ այն էթնիկ ընդհանրությանը, ինչպիսի՞ ձեևեր կարող են լինել, դրանց վերլուծության և հաշվապահական հաշվառման տարբեր հանգամանքներում:

• Այս կամ այն ազգային տարածաշրջանի բնակիչների պահանջմունքները, շարժառիթներն ու արժեքային կողմնորոշումներն ունեն իրենց յուրահատուկ էթնիկ առանձնահատկությունները, որոնց գործունեության յուրահատկությունը էապես ազդում է տվյալ ժողովրդի ինքնագիտակցության դրսևորման ձևերի վրա քաղաքական ակտիվության գործընթացում:

• Համարվում են թե ոչ ազգային հոգեբանության այս պահանջկոտ-մոտիվացիոն բաղադրիչները հակասության մեջ հասարակական գիտակցության մեջ, մարդկանց միջև քաղաքական և ազգամիջյան փոխգործակցության ավանդաբար ձևավորվող նորմերի հետ:

• Կոնկրետ ազգերի ներկայացուցիչների ազգային ինքնագիտակցության ինչ ճանաչողական-ինտելեկտուալ բաղադրիչներ պետք է հաշվի առնվեն համատեղ քաղաքական գործունեության ժամանակ և ինչպես են դրանք դրսևորվում տարածաշրջանում քաղաքական գործընթացների այս կամ այն զարգացման դեպքում:

• Որոնք են ազգամիջյան շփման ընթացքում ազգայնականության և շովինիզմի դրսևորումներից կոնկրետ էթնիկ համայնքների ներկայացուցիչների քաղաքական ինքնագիտակցության պաշտպանության մեխանիզմները:

• Կան արդյոք կոնկրետ ազգային-հոգեբանական նախադրյալներ միջազգային դաստիարակության արդյունավետության բարձրացման համար, որոնք կարող են հաշվի առնվել կոնկրետ ազգային շրջաններում քաղաքական գործունեության ընթացքում:

Մասնակցելով մեր երկրում տարբեր ազգային պատկանելության մարդկանց քաղաքական ինքնագիտակցության ուսումնասիրման աշխատանքներին՝ էթնոհոգեբանները, իրենց հերթին, քաղաքական հոգեբաններին, ըստ անհրաժեշտության, տրամադրում են հոգեբանական երևույթների վերլուծության կոնկրետ

մեթոդաբանություններ և ընդհանուր մեթոդաբանություն, դրանք հարմարեցնում ուսումնասիրվող քաղաքական երևույթների ինքնատիպությանը։

Էթնիկ հոգեբանությունը պետք է լուծի իր խնդիրները և համագործակցի մանկավարժական գիտության հետ, որը ուսումնասիրում է մարդկանց դաստիարակության և ուսուցման օրինաչափությունները:

Մի կողմից, դաստիարակչական աշխատանքը ներկայացուցիչների տարբեր ազգերի և ժողովուրդների ունի իր առանձնահատկությունները: Ազգային-հոգեբանական առանձնահատկություններն այն հիմքն են, որի վրա էլ հիմնվում է այդ առանձնահատկությունը, քանի որ այն ընկած է կոնկրետ մարդկանց վարքագծի և արարքների, մանկավարժական ազդեցությունների ազգային յուրատեսակ ընկալման հիմքում: Այս գործոնները, առաջին հերթին, պետք է հաշվի առնել, որ դաստիարակը՝ ազգային հոգեբանության իմացությամբ զինված, նա կարող է և պետք է գտնի առավել ծանրակշիռ փաստարկներ, որոնք կնպաստեն դաստիարակչական գործունեության որակի բարձրացմանը։

Մյուս կողմից, տարբեր էթնիկ պատկանելության մարդկանց ուսուցումը պահանջում է հաշվի առնել իրենց ազգային հոգեբանության դրսևորման օրինաչափությունները, քանի որ դրանք ազդում են ստացվող գիտելիքների ընկալման և յուրացման, ուսուցիչների գործընթացի նկատմամբ աշակերտների արդյունավետ վերաբերմունքի աստիճանի վրա և այլն:

Էթնոհոգեբանությունը մանկավարժության հետ միաժամանակ կոնկրետ ուսումնասիրում են՝

• Ազգային կոնկրետ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների կողմից դաստիարակչական և ուսումնական ազդեցությունների ընկալման առանձնահատկությունները:

• Դաստիարակչական միջոցառումների բովանդակության յուրօրինակությունը և դրանց ազդեցությունը անհատի վրա՝ հաշվի առնելով տարբեր ազգերի և ազգությունների մանկավարժական գործունեության պատմական փորձը:

• Հասարակական զարգացման տարբեր պայմաններում քաղաքական ղեկավարության, քարոզիչների, դաստիարակների և ուսուցիչների

կողմից իրականացվող դաստիարակչական ու ուսումնական միջոցառումներին այս կամ այն ազգության մարդկանց ադապտացման առանձնահատկությունները:

• Ազգային հոգեբանության դրսևորման էմոցիոնալ-էքսպրեսիվ ոլորտը կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների մոտ դաստիարակչական ազդեցությունների և ուսումնառության ընկալման գործընթացում:

• Տարբեր ազգերի և ազգությունների մոտ դաստիարակչական ազդեցության և ուսումնական գործընթացում կոնֆլիկտային հարաբերությունների յուրատեսակ դրսևորում:

• Այս կամ այն էթնիկ ընդհանրությունների պատմական և մշակութային զարգացման ընթացքում ձևավորված մանկավարժական և ուսումնական փոխգործակցության կոնկրետ ձևեր, եղանակներ:

• Ազգային շրջաններում դաստիարակչական և ուսումնական գործունեության արդյունավետությունը կախված այս կամ այն ազգության մարդկանց վրա հոգեբանական ազդեցության կիրառվող մեթոդներից:

Էթնոհոգեբանության և մանկավարժության միջև համագործակցությունը վաղուց արդեն իրականացվում է։ Օրինակ՝ մանկավարժներն ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների հաշվառման հիման վրա մշակել են մի շարք էթնոհոգեբանական սկզբունքներ՝ դաստիարակչական ազդեցությունների էթնոհոգեբանական դետերմինիզմի սկզբունքը, որը ենթադրում է, որ դաստիարակությունը պարտավոր է միշտ կողմնորոշվել այնպիսի մանկավարժական միջոցառումների վրա, որոնք հասկանալի կլինեին տվյալ ազգային համայնքի ներկայացուցիչներին, կհամապատասխանեն նրա պատմականորեն ձևավորված ավանդույթներին, սովորույթներին և հաշվի կառնեն այդ գործընթացի վրա սոցիալ-քաղաքական առանձնահատկությունների ազդեցության տակ ձևավորված ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների ազդեցությունը, ազգային գիտակցության և ազգային ինքնատիպ մանկավարժական գործունեության միասնականության սկզբունքը, որով նախատեսվում է, որ դաստիարակչի ակտիվությունը կարող է բավականին արդյունավետ լինել միայն այն դեպքում, եթե այն հաշվի է առնում սանի այն բարոյական արժեքներն ու աշխարհընկալման այն առանձնահատկությունները, որոնք

ձևավորվել են տվյալ էթնիկական համայնքի ներկայացուցիչների ազգային ինքնագիտակցության ազդեցության ներքո, որը ձևավորվել է պատմական զարգացման ընթացքում: Ազգային իդեալին համապատասխան հատուկ կյանքի և աշխատանքի պայմաններում դաստիարակության սկզբունք, որը թելադրում է ազգային հատուկ կյանքի և աշխատանքի ընթացքում ազգային ավանդույթներին համապատասխան դաստիարակչական միջոցառումների ամբողջ համալիրի իրականացումը, յուրաքանչյուր ազգի ներկայացուցիչների դաստիարակության նկատմամբ անհատական և տարբերակված մոտեցման սկզբունքը, որը նախատեսում է ոչ միայն անձի համազգային առանձնահատկությունների, այլև կոնկրետ մարդկանց և նրանց խմբերին բնորոշ անհատական բնութագրերի հաշվառում: Դաստիարակչական ազդեցություններին ադապտացիոն հնարավորությունների զարգացման սկզբունքը, մի կողմից, որը ենթադրում է որոշակի դժվարությունների առկայություն դաստիարակչի մանկավարժական ազդեցությունների ընկալման մեջ, հատկապես այն ժամանակ, երբ նա հանդիսանում է այլ ազգության ներկայացուցիչ, իսկ մյուս կողմից՝ հեռանկարներ է թողնում այդ դժվարություններին հարմարվելու համար, քանի որ դաստիարակիչն ու նրա սաները ժամանակի ընթացքում կարող են կատարելագործել իրենց փոխազդեցությունն ու շփումը։

Վերջապես, առանձնահատուկ դեր պետք է խաղա ազգահոգեբանությունը միջանձնային հարաբերությունների մշակույթի ձևավորման գործում, որն իրենից ներկայացնում է մեր հասարակության աշխարհայացքային, բարոյական, էսթետիկ արժեքների, շփման ընթացքում տարբեր ազգերի ներկայացուցիչների շփվող և ստեղծագործաբար զարգացող ամբողջություն: Էթնոհոգեբանությունը, այլոց հետ համատեղ հետազոտելով ազգամիջյան հարաբերությունների մշակույթի բաղկացուցիչ տարրերի հոգեբանական բովանդակությունը, կարող է նշանակալի գիտական եզրակացությունների հանգել վստահության, համաձայնության ձևավորման, կոնկրետ էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների փոխհարաբերություններում փոխօգնության գործունեության արդյունավետության բարձրացման ուղիների վերաբերյալ:

Այս ամենը պետք է իրականացվի տարբեր էթնիկ ընդհանրությունների ներկայացուցիչների փոխգործակցության բովանդակության և

ուղղվածության մանրակրկիտ ուսումնասիրության և համակողմանի վերլուծության, այս կամ այն ազգային պատկանելության մարդկանց տարբեր շփումների ընթացքում բացասական տեղակայանքների բացահայտման, տարբեր ազգային տարածաշրջաններում ծագող կոնֆլիկտային իրավիճակներից դուրս գալու ուղիների ու միջոցների որոշման հիման վրա:

Էթնիկական հոգեբանության դերն ու նշանակությունը գնալով աճում են մեր պետության զարգացման արդի փուլում։ Ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների դրսևորման և գործունեության օրինաչափությունների ուսումնասիրությունն ու հաշվառումը, ազգային առանձնահատուկ կարիքներով, շահերով, արժեքային կողմնորոշումներով որոշվող և ժողովուրդների կյանքի ու գործունեության բոլոր կողմերի վրա արմատապես ազդող մարդկանց ազգային-հոգեբանական առանձնահատկությունների դրսևորման և գործունեության օրինաչափությունների սահմանումն ու հաշվառումը, ձեռք են բերում նոր կարևոր իմաստ, պահանջում են առաջնային ուշադրություն բոլոր կատեգորիաների բնակչության և երկրի ղեկավարությանը: Այս պայմաններում էթնոհոգեբանությունը պետք է զարգանա ոչ թե ինքնաբուխ ու քաոսային, ինչպես դա հաճախ տեղի է ունեցել նախկինում, այլ նպատակաուղղված ու օրինաչափորեն՝ դրա էության ու զարգացման աղբյուրների մասին կայուն պատկերացումների հիման վրա, հասարակության, քաղաքական, տնտեսական ու այլ հարաբերությունների կարիքներին համապատասխան, գիտելիքների բազմաթիվ ճյուղերի ներկայացուցիչների փոխադարձ ջանքերի ու հետազոտությունների արդյունքում:

/Թարգմանիչ՝ Ամալյա Զաքարյան, 8-7 դասարան/

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s